Stećak (eng.) of stećci (mv.) Zijn laat middeleeuwse grafstenen die gevonden zijn in de westelijke Balkan, voornamelijk in Bosnië en Herzegovina, Zuid-Kroatië, Noord-Montenegro en West-Servië. Ze zijn een uniek fenomeen. In tegenstelling tot antieke sarcofagen zijn stećci pseudo-sarcofagen; het zijn massieve steenblokken die bovenop graven zijn geplaatst. Ze verschijnen in de vorm van platen, stammen, kruisen en pilaren; de vorm die het meest lijkt op antieke sarcofagen is de hoge pseudo-sarcofaag (met een “dak”).
De term stećak zelf betekent letterlijk staande grafsteen. Het is de term die voornamelijk wordt gebruikt door geleerden en in de wetenschappelijke literatuur, terwijl de lokale bewoners ze meestal noemen met folkloristische termen zoals Griekse begraafplaatsen, Hongaarse begraafplaatsen, kalksteen, stenen en graven. In oudere, meestal populaire literatuur stonden deze monumenten ook bekend als Bogomil-grafstenen vanwege hun vermeende associatie met de middeleeuwse Bogomil-cultus. Hoewel stecci al meer dan een eeuw worden onderzocht en er duizenden zijn gevonden, rijzen er nog steeds veel vragen. Veel monumenten zijn alleen als bestaand geregistreerd, zonder opgraving; de meeste van hen zijn niet archeologisch opgegraven. Stecci zijn vooral interessant vanwege hun vormen en decoratieve motieven.
Stećci-locaties in Montenegro
UNESCO-werelderfgoed (ingeschreven als onderdeel van de seriële nominatie “Stećci Medieval Tombstone Graveyards”)
Montenegro heeft drie deelgebieden (component sites) binnen het UNESCO-werelderfgoed dat als seriële inschrijving is opgenomen (in totaal 28 locaties verspreid over vier landen).
- Grčko groblje (Griekse begraafplaats), Žabljak (UNESCO-component 1504-023) 📍43.09483395803619, 19.14917847627086
Een compacte necropool nabij het Durmitor-gebied met 49 geregistreerde stećci (platte stenen, kisten en de gevel-/dakvorm). Ze liggen in rijen en zijn doorgaans oost–west georiënteerd. 22 stenen zijn versierd, vaak met architectonische/ornamentale reliëfs (zoals arcades, banden, ranken/guirlandes, palmetten). - Bare Žugića, Žabljak (UNESCO-component 1504-024) 📍43.10758762922869, 19.16804163898536
De grootste UNESCO-stećci-site in Montenegro, met 300 stećci in rijen op hoger gelegen bergterrein nabij de Durmitor-zone. 23 grafstenen zijn versierd; motieven variëren van kruisen, banden, boog-en-pijl en rozetten tot zeldzamere figuratieve scènes (waaronder kringdans/kolo en diermotieven). - Grčko groblje, Plužine (Zagrađe / Šćepan Polje, UNESCO-component 1504-025)
Een kleine maar historisch zeer betekenisvolle necropool onder het gebied van de middeleeuwse vesting Soko in Piva. Hier ligt ook een belangrijke stećak met inscriptie die kristijanin Petko en hertog Stjepan (Stjepan Vukčić Kosača) noemt, wat datering rond 1435–1448 mogelijk maakt.
Opvallende stećci-locaties buiten de UNESCO-componenten (sterk voor “Discover Montenegro”)
Pišče (grensgebied Piva–Durmitor, gemeente Plužine) 📍43.139697633210666, 18.916577650637144
Deze locatie wordt vaak genoemd vanwege de indrukwekkende setting. De necropool omvat 14 stećci (voornamelijk kistvormen, plus één dak-/gevelvorm). Genoemde decoraties zijn onder meer een swastika-motief op één kist en een lang zwaard op een andere (motieven die binnen de stećci-traditie in verschillende symbolische contexten voorkomen).
Piva als bredere “stećci-regio” (Park prirode “Piva”)
Voor lezers die schaal belangrijk vinden: binnen Piva Nature Park worden stećci gemeld op 35 locaties, met in totaal 787 monumenten—waarvan één locatie officieel op de UNESCO-lijst staat (de Plužine-component hierboven).
Mataruge–Molika (bij Pljevlja) 📍 43.25577152538669, 19.450443574064955
Een gedocumenteerde necropool op de Molika-heuvel, tegenwoordig (deels) binnen of langs een moderne begraafplaatszone—waardoor sommige stenen in de loop der tijd verplaatst kunnen zijn. In publicaties wordt gesproken over tientallen stećci (met een mix van platte stenen, kisten en dakvormen). De site wordt vaak besproken als voorbeeld van hoe latere begravingen en landschapsveranderingen de conservering kunnen beïnvloeden.
Korte praktische noot voor bezoekers
Veel Montenegrijnse stećci liggen in hooggebergte- en landelijke gebieden (regio Durmitor/Piva/Pljevlja). Ze zijn kwetsbaar voor verwering en bodemwerking. Goede erfgoed-etiquette: niet op de stenen klimmen, geen korstmossen schoonwrijven of “reinigen”, en waar mogelijk op bestaande paden blijven.
